
Po wkroczeniu cesarza Teodozego I Wielkiego do Konstantynopola
Grzegorza powołano na metropolitę Konstantynopola. Cesarz uroczyście
wprowadził go do katedry Hagia Sofia. Od maja do lipca 381 roku odbywał
się w Konstantynopolu sobór powszechny. Przewodniczył mu biskup
Antiochii, Melecjusz, a po jego nagłej śmierci - Grzegorz. Na soborze
tym metropolitom Konstantynopola, Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy
przyznano tytuł patriarchów. Grzegorz był więc pierwszym patriarchą
Konstantynopola. Wkrótce jednak zrzekł się tej godności i udał się do
Karbala Arianzos, gdzie oddał się wyłącznie kontemplacji i pracy
pisarskiej (382). Zmarł w rodzinnym Arianzie w roku 389 lub 390. Data jego zgonu nie jest
pewna. Cesarz
Konstantyn II (912-959) sprowadził jego relikwie z Arianzu do
Konstantynopola, gdzie umieścił je w kościele Dwunastu Apostołów.
Obecnie część tych relikwii znajduje się w Rzymie, w bazylice św. Piotra
(w kaplicy św. Grzegorza), w klasztorze benedyktynek S. Maria in Campo
Marzio oraz w Mantui w kościele św. Andrzeja. Grzegorz był wielkim teologiem, humanistą i poetą.
Spuścizna literacka po nim jest bardzo bogata. Na pierwszym miejscu
wypada wymienić jego kazania. Pozostało ich do naszych czasów
czterdzieści pięć. Obszerna kiedyś musiała być jego korespondencja,
skoro do dziś zachowało się szczęśliwie aż 245 listów. Grzegorz zasłynął
ponadto jako jeden z największych poetów Kościoła Wschodniego. Ocalało
aż 507 jego poetyckich utworów. Opiewa w nich tajemnice wiary, swoje
osobiste przeżycia, uniesienia mistyczne i wydarzenia współczesne. Jest
patronem bazylianów i poetów.
W ikonografii św. Grzegorz ukazywany jest jako biskup rytu
bizantyjskiego lub w pontyfikalnych szatach rytu rzymskiego. Czasami u
jego stóp Lucyfer - symbol herezji. Jest przedstawiany jako starszy
mężczyzna z jasnokasztanową, krótką brodą i znaczną łysiną czołową.
Zazwyczaj prawą rękę ma złożoną w geście błogosławieństwa, w lewej
trzyma Ewangelię. Jego atrybutami są: anioł, księga Ewangelii, paliusz.